طرح صنعتی معمولا به شکل و ظاهر کلی یک کالا اشاره دارد ، اما در زبان حقوق مالکیت فکری طرح صنعتی خصوصیات مربوط به شکل و ساختار و یا نقش و تزیینات به کار رفته در یک کالا که به واسطه یک فرایند صنعتی است که در کالاهای خاتمه یافته ایجاد چشم نوازی و جذابیت می کند.
طرح صنعتی به هرگونه ترکیب خط یا رنگ های مختلف و هرگونه شکل سه بعدی با خطوط ، رنگها و یا بدون آن به گونه ای ترکیب یا شکل
یک فراورده صنعتی یا محصول از صنایع دستی را تغییر دهد می باشد.

بنابراین طرح صنعتی متشکل است از :

  • ویژگی های سه بعدی مانند یک شکل یک کالا
  • ویژگی های دو بعدی مانند تزئینات ، خطوط یا رنگهای به کار رفته در یک کالا
  • ترکیبی از مواد اشاره شده

طرح صنعتی زمانی قابل ثبت می باشد که جدید و یا نو آور باشد طرح صنعتی زمانی قابلیت تسلیم اظهارنامه را دارد که از طریق انتشار به طور محسوس وی و یا از طریق استفاده به هر نحو دیگر قبل ای تاریخ تسلیم اظهارنامه یا بر حسب مورد قبل از حق تقدم اظهارنامه برای ثبت در هیچ نقطه ای از جهان برای عموم انتشار نشده باشد.

مدت اعتبار طرح صنعتی ثبت شده پنج سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه ثبت آن خواهد بود این مدت را می توان برای دو دوره متوالی تمدید نماید . پس از انقضای هر دوره که از پایان دوره شروع می شود که یک مهلت شش ماهه برای پرداخت هزینه تمدید گردیده و همچنین جریمه تاخیر در نظر گرفته خواهد شد.

حمایت از طرح صنعتی به دارنده آن چه حقوقی می دهد؟

هروقت یک طرح صنعتی به موجب قانون به ثبت برسد مالک آن از حق انحصاری جلوگیری از کپی برداری غیر مجاز و یا تقلید توسط شخص ثالث را برخوردار می شود این حق موجب می شود اشخاص ثالث از ساخت عرضه واردات و صادرات و یا فروش هر محصولی که طرح آن به کار رفته یا در آن گنجانده شده است جلوگیری شود. جمهوری اسلامی ایران در ماده ۲۸ قانون حمایت از اختراعات طرح های صنعتی ، علایم ونامهای تجاری مصوب ۱۳۸۶ این حقوق را این چنین بر می شمرد:

  • بهره برداری از هر طرح صنعتی که در ایران به ثبت رسیده باشد توسط اشخاص مشروط به موافقت مالک آن است.
  • بهره برداری از هر طرح صنعتی ثبت شده عبارت از : ساخت – فروش – و وارد کردن اقلام حاوی آن طرح صنعتی
  • مالک طرح صنعتی ثبت شده ، می تواند علیه شخص که بدون موافقت او افعال مذکور در بند (۲) این ماده را انجام دهد یا مرتکب عملی شود که موجبات تجاوز آینده را فراهم بیاورد در دادگاه اقامه دعوی نمایند.

مدارک مورد نیاز برای ثبت طرح صنعتی

  1. کامل نمودن دونسخه اظهارنامه طرح صنعتی
  2. مدارک مثبت هویت درخواست کننده
    1. الف) اشخاص حقیقی: کپی شناسنامه و کپی کارت ملی
    2. ب) اشخاص حقوقی: آخرین روزنامه رسمی دلیل مدیریت کپی شناسنامه و کارت ملی دارندگان حق امضاء
  3. مدارک وکیل قانونی : چنانچه درخواست از طریق نماینده قانونی (نماینده،صاحبان حق امضا برای اشخاص حقوقی و …) حاصل شود، مدارک آن پیوست شود
  4. مدارک مثبت هویت طراح : تقدیم کپی شناسنامه و کارت ملی طراح
  5. در صورت دو بعدی بودن طرح صنعتی، پنج نمونه از شکل یا تصویر گرافیکی یا پنج نمونه از طرح ترسیمی
  6. در صورت سه بعدی بودن طرح صنعتی، پنج نمونه از شکل یا تصویر گرافیکی یا پنج نمونه از طرح ترسیمی از کلیه ی جوانب طرح درخواستی
  7. در طرح صنعتی سه بعدی، مرجع ثبت قادر است ماکتی از آن را به انضمام اظهارنامه تقاضا کند.اندازه ماکتی که درخواست کننده از مدل طرح خویش ارائه می نماید،می بایست حداکثر ۲۰×۲۰×۲۰ سانتی متر و وزن آن حداکثر ۲ کیلوگرم و از ماده‌ای مقاوم و فاسد نشدنی تهیه گردد.
  8. چنانچه متقاضی قصد داشته باشد طرح مورد تقاضای او انتشار نیابد،همراه با مدارک تقاضای کتبی حاکی از دیر کرد نشر آگهی ثبت طرح صنعتی با مقرر نمودن مدت تاخیر (حداکثر یک سال).
  9. در صورتیکه طراح صاحب نباشد و نیز مایل نباشد اسم او در مدارک و آگهی طرح صنعتی ذکر گردد ،لازم است تقاضای کتبی مبنی بر درج نشدن اسم خویش را پیوست نماید.
  10. فیش مربوط به تادیه هزینه های قانونی
  11. استفاده از حق تقدم : چنانچه متقاضی یا متقاضیان ثبت طرح صنعتی مایل باشند به استناد درخواست ثبت یا ثبت خارج از کشور از مزیت های حق تقدم (حداکثر۶ماه) برخوردار گردند، باید اسناد مربوط به حق تقدم را همگام با ارائه اظهارنامه یا حداکثر طی ۱۵روز از آن زمان ارائه نمایند.

اهمیت ثبت طرح صنعتی

حفظ و مراقبت از مالکیت معنوی و صنعتی اشخاص به عنوان یک ارزش و دارایی ، در کمال و گسترش اقتصادی یک جامعه،بسیار حائز اهمیت می باشد.عدم توجه به امر حراست از این نوع دارایی های فعالان اقتصادی سبب افت انگیزه و روحیه ی رقابت پذیری و به ویژه دگرگونی و ابداع در ابعاد گوناگون صنعتی و تجاری می گردد.این گونه از ابداعات نیاز هر نوع تجارت و صنعت خواهد بود.زیرا علاوه بر اینکه باعث خروج بازار از حالت رکود می گردد،بلکه سبب کوشش های زیاد اشخاص جهت ارتقاء بهره وری و اندیشه های بدیه در کشور و رقابت صحیح تر نیز خواهد شد.

پیوسته به وجود آوردن یک طرح صنعتی به جهت اینکه از تلاش های ذهنی و ارزیابی موضوعات بسیار علمی و پژوهشی حاصل می گردد، می تواند دربردارنده ی هزینه های زمانی و ریالی زیادی برای یک تولید کننده طرح صنعتی باشد.در صورتی که این طرح ها مورد استقبال قرار گیرند، برای موسسات و شرکت ها فروش بسیاری به جهت تاثیرات روانی شامل خواهند شد.

این امر زمینه سو استفاده و بکارگیری بدون مجوز از طرح های مذکور را برای دیگران به سبب لزوم به دارا بودن این موفقیت ها و کپی برداری از آنان را بسیار تقویت می نماید.لذا طرح های صنعتی می بایست پیش از آشکار شدن در بازار و در اسرع وقت ثبت گردند.در ایران سازمان ثبت اسناد و املاک کشور با مشارکت دستگاه های قضایی و اجرایی و سازمان های ذیربط امر ثبت آثار و یا طرح های صنعتی را بر عهده دارند. این سازمان مسئولیت ثبت طرح های صنعتی را به اداره ثبت مالکیت صنعتی واگذار نموده است.

لزوم ثبت طرح صنعتی

با به ثبت رساندن طرح صنعتی فرصت سو استفاده از آن و یا استعمال بدون مجوز از طرح صنعتی شما حاصل نمی گردد. دولت با توانایی های بالقوه شناخت مالکیت شما قادر است به سهولت از بهره برداری غیر اصولی از طرح های ثبت شده صنعتی جلوگیری نماید.حتی در اموری که کالاهای وارداتی به جهت همانندی طرح صنعتی آنان امکان دارد به بازار شما آسیب رساند،قادر است با ادعای شما از واردات کالا ممانعت ورزد.

مراحل ثبت طرح صنعتی

طرح های صنعتی که نو و بدیع باشند و نظیر آن قبلا مشاهده نگردیده باشد و در هیچ جایی ثبت نشده باشند، قابلیت به ثبت رسیدن را دارند.طرح صنعتی می بایست نتیجه اندیشه های خود آفریننده طرح باشد و ایده و نگاه نوینی در آن موجود باشد. طرح های صنعتی در صورتی که بسیار شبیه سایر طرح های باشند، نمی توانند تحت عنوان طرح صنعتی رویت گردند و طرح صنعتی می بایست امر تازه ای را در بازار ارائه کند.

همان گونه که قبلا گفته شد طرح های صنعتی می بایست در مرجع مالکیت صنعتی ثبت گردند.اداره مذکور جهت تسهیل موضوع در نخستین گام از شما اظهارنامه ثبت طرح صنعتی و تقاضایی را نیاز دارد که لازم است به وسیله یک مشاور حقوقی مجرب فراهم گردیده باشد. این مدارک به انضمام مدارک دیگر می بایست در پایگاه اینترنتی این اداره ثبت نام گردند تا کارشناسان اداره مالکیت صنعتی اوضاع طرح را مورد بررسی قرار داده و در صورت دارا بودن شرایط مورد نیاز ،جهت تشکیل پرونده اقدام گردد.

در صورتی که طرح تقدیمی شما دارای هر یک از شروط ذیل باشد به وسیله این کارشناسان مورد قبول قرار نمی گیرد:

  1. جدید و نتیجه ی تفکر و ابداع نباشد
  2. پیش از شما فردی در هر کجای از جهان اظهارنامه این طرح را ارائه کرده باشد
  3. طرح هایی که مخالف اخلاق پسندیده و نظم و موازین شرعی و قانونی باشند
  4. طرح هایی که در آنان علامت و یا نشانه های ملی و مذهبی دیده گردند
  5. طرح هایی که نتیجه و اثر بخشی یک صنعت و تولید را بدون تغییر ظاهر، هدف انتخاب کرده باشند
  6. طرح هایی که ساخت آن در سایر مناطق امکان پذیر نباشد
  7. طرح هایی که تغییر شکل می دهند و دارای ثبات ظاهری نیستند
  8. طرح هایی که بدون حضور دیگر بخش ها و سایر طرح ها دارای کارایی و مفهوم نمی باشند
  9. مواردی که عیناً در طبیعت مشاهده می گردند
  10. انواع اشکال هندسی
  11. طرح های تابع نیروی الکتریسیته

در صورتیکه طرح شما دارای هر کدام از موارد مذکور نباشد،امکان به ثبت رسیدن به عنوان یک طرح صنعتی جدید واجد شرایط را دارد.طرح های صنعتی که هم دربردارنده ی تغییرات ظاهری محصول باشند و هم در نتیجه و نیرو و ایجاد روش های نوین و توسعه فرآیند یک کار عمل کنند،به جز طرح صنعتی به عنوان یک اختراع نیز می توانند ثبت گردند.مسلماً منوط بر مطابقت داشتن با تعاریف یک اختراع. همچنین در مواردی به وجود آورنده ی طرح صنعتی قادر است طرح خویش را به عنوان برند و یا حتی علامت تجاری نیز ثبت نماید.

در آخر بعد از قبول تقاضا می بایست با تقدیم اصل مدارک در مکان اداره مالکیت صنعتی و تادیه مخارج مورد نیاز نسبت به تشکیل پرونده اقدام شده و بعد از آن طرح در روزنامه رسمی دادگستری و روزنامه ای کثیر الانتشار آگهی گردد.

پشتیبانی از طرح های صنعتی به قلمرو هر مملکتی وابسته است . به این مفهوم که شما هنگامی که طرح خویش را در ایران ثبت نمودید، فقط مشمول حمایت از طرح صنعتی در داخل ایران خواهید بود و این امر تضمینی به شما نمی دهد که طرح شما در نقاط دیگر دنیا کپی برداری نگردد.

ثبت بین المللی طرح صنعتی

به منظور ثبت طرح صنعتی به شکل بین المللی و یا به طور ارائه و ثبت در سایر کشورها نیز می توانید اقدام کنید.تنها لازم است توجه داشته باشید که فقط دارای شش ماه مهلت هستید تا از تاریخ نخستین رونمایی و تقاضای ثبت طرح صنعتی در یک کشور طرح خویش را در هر یک از کشورهای جهان نیز ثبت کنید و یا ثبت آن را بین المللی نمایید.

ثبت بین المللی طرح صنعتی با تقدیم تقاضا بعد از ثبت طرح صنعتی در ایران به سازمان ثبت جهانی مالکیت معنوی (wipo) حاصل می گردد.به این جهت لازم است حتما با همکاری مشاوران و کارشناسان اقدام نموده تا قادر باشید طرح صنعتی خویش را به سرعت به صورت بین المللی و معتبر ثبت گردانید.

نکته ی حائز اهمیت این است که شناسایی قوانین و مقررات ویژه ثبت طرح صنعتی چه در ایران و چه در سایر ممالک ،به شکل ناحیه ای و یا بین المللی است.توجه داشته باشید که طرح های صنعتی خویش را بلافاصله و پیش از آشکار نمودن آن برای حتی نزدیکترین دوستان خود به ثبت برسانید.